امنیت سایبری در «اودیسه» کریستوفر نولان

پیش از این بارها نمونه‌ها و فناوری‌های حوزه امنیت اطلاعات را از دریچه فیلم‌های مشهور، مجموعه کتاب‌های محبوب و حتی افسانه‌های عامیانه بررسی کرده‌ایم. این بار نوبت اقتباس کریستوفر نولان از اودیسه است؛ فیلمی که بر اساس حماسه باستانی یونان ساخته شده و اتفاقاً خود این اثر الهام‌بخش آثار تالکین، فیلم‌ها و مجموعه‌های مختلف دنیای جنگ ستارگان و آثار بسیار دیگری بوده است.

اودیسه هومر فقط داستان‌ها و الگوهای روایی کلاسیک را روایت نمی‌کند؛ بلکه اگر کمی با دقت نگاه کنیم، اصول و فناوری‌های مهمی از دنیای فناوری و بهداشت دیجیتال را نیز در خود جای داده است؛ البته به شکلی پوشیده و استعاری.

سفر قهرمان داستان، سفری پرخطر بود؛ تماشای اودیسه هم به همان اندازه می‌تواند خطرناک باشد، اما در پایان مقاله به این موضوع می‌رسیم. فعلاً ببینیم چطور می‌توانیم با خیال راحت در دریای وسیع اینترنت، شبیه دریای هلنی، در جست‌وجوی ایتاکا حرکت کنیم.

پنه‌لوپه مدیر سیستم و ۱۰۸ مهاجم

نولان ساختار شعر حماسی را تا حد زیادی تغییر داده، اما فیلم همچنان در جزیره ایتاکا آغاز می‌شود. پنه‌لوپه و تلماخوس، همسر و پسر اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، منتظر بازگشت او از جنگ تروا هستند.

در همین حال، گروهی متشکل از ۱۰۸ خواستگار در خانه اودیسئوس آشوب به پا کرده‌اند. همه آن‌ها خواهان ازدواج با پنه‌لوپه و رسیدن به تاج‌وتخت هستند و کل پادشاهی در آستانه فروپاشی قرار دارد.

در اصل، این ماجرا را می‌توان نوعی حمله به زیرساخت دیجیتال توسط گروهی از مهاجمان مخرب در نظر گرفت.

پنه‌لوپه که کاربری پیشرفته با دسترسی مدیر سیستم است، هر کاری از دستش برمی‌آید انجام می‌دهد تا جلوی تلاش مهاجمان برای هک کردن حساب ریشه و تصاحب جایگاه اودیسئوس را بگیرد.

ترفند او این است که قول داده فقط پس از تمام کردن بافتن کفن پدر اودیسئوس، لائرتس، همسر جدیدش را انتخاب کند. او روزها جلوی چشم همه می‌بافد و شب‌ها تمام آنچه را بافته باز می‌کند؛ چیزی شبیه یک بازنشانی کارخانه‌ای روزانه!

نولان حتی اختیارات بیشتری نسبت به پنه‌لوپه در روایت هومر به او داده است. این موضوع به برجسته‌تر شدن داستان بلوغ تلماخوس کمک می‌کند؛ کاربری مبتدی که داستانش درباره پیدا کردن پدر و اطمینان از هویت اوست؛ نسخه‌ای باستانی از احراز هویت چندعاملی (MFA).

نولان نیز مانند سنتی که جیمز جویس پایه‌گذاری کرده بود، بر تراژدی تلماخوس تمرکز می‌کند؛ پسری که نمی‌تواند اودیسئوس را به یاد بیاورد، چون پدرش آخرین بار آن‌قدر سال قبل به سرور متصل شده و ایتاکا را ترک کرده است.

حساب Root اودیسئوس، اسب تروجان و VPN قوچ

در همین حال، اودیسئوس در جزیره پری دریایی به نام کالیپسو گرفتار شده است. او به اودیسئوس گل‌های نیلوفر می‌دهد که باعث می‌شوند او به‌تدریج حافظه‌اش را از دست بدهد؛ کاملاً شبیه سازوکار کلاسیک باج‌افزارها (Ransomware).

اما کالیپسو در طول هفت سال هرگز موفق نمی‌شود حافظه او را به‌طور کامل پاک یا رمزگذاری کند. اودیسئوس همچنان آرزوی بازگشت به خانه را دارد و این اپراتور بدشانس باج‌افزار در نهایت به او کمک می‌کند بخشی از داده‌های رمزگذاری‌شده را بازیابی کند و داستان خودش را به یاد بیاورد.

اودیسئوس به یاد می‌آورد که پس از ده سال جنگ در بیرون دیوارهای تروا، نقشه‌ای زیرکانه طراحی کرد؛ نقشه‌ای که از آن زمان تاکنون پایه و اساس تمام اسب‌های تروای دنیا شده است...

یونانی‌ها یک فایل مخرب ــ یک اسب چوبی عظیم ــ را در ساحل رها کردند و با کشتی دور شدند. جاسوسی که در شهر باقی مانده بود، تروایی‌ها را متقاعد کرد که این اسب هدیه‌ای بسیار ارزشمند برای آتناست و آن‌ها نیز اسب را به داخل شهر کشیدند.

شب، زمانی که مردم تروا وارد حالت Sleep شده بودند، سربازان یونانی به فرماندهی اودیسئوس که داخل اسب پنهان شده بودند، خودشان را به فهرست استثناهای Defender اضافه کردند و دروازه‌های شهر را باز کردند.

یونانی‌ها بازگشتند و تروا را تصرف کردند؛ سپس داده‌ها و رمزارزها را سرقت کردند، شهر را به آتش کشیدند و غارت کردند. تنها پس از آن بود که سرانجام راه خانه را در پیش گرفتند.

اما مسیر بازگشت به ایتاکا طولانی و خطرناک بود.

پس از رسیدن به جزیره‌ای ناشناخته، اودیسئوس بیش از حد اعتمادبه‌نفس پیدا کرد. به‌جای اینکه از سایت مشکوک خارج شود، منابع موردنیازش را تهیه کند و به راهش ادامه دهد، تصمیم گرفت زیرساخت آنجا را بررسی کند و در نهایت همراه افرادش در غار یک سیکلوپ غول‌پیکر گرفتار شد؛ موجودی که در دنیای آنلاین با نام پولیفموس شناخته می‌شود.

یونانی‌ها موفق شدند سیکلوپ را نابینا کنند، البته نه بدون تلفات. سپس اودیسئوس راهی برای فرار از غار پیدا کرد: پنهان شدن زیر شکم قوچ‌ها.

سیکلوپ نابینا پشم قوچ‌ها را لمس می‌کرد اما متوجه حضور یونانی‌ها نمی‌شد؛ یک نمونه کلاسیک از نحوه عملکرد VPN.

اما به‌محض اینکه از غار خارج می‌شود، اودیسئوس دوباره دچار غرور می‌شود و تیری به سمت پولیفموس شلیک می‌کند.

این کار آدرس IP و موقعیت واقعی او را لو می‌دهد و خدمه‌اش مجبور می‌شوند با عجله از دست سیکلوپ خشمگین فرار کنند.

در نهایت، کشتی‌ها از مسیر خود منحرف می‌شوند و در دریا گم می‌شوند.

جالب اینکه برخلاف فیلم، در شعر هومر گروهی از کارشناسان OLYMP دائماً مسیر وقایع را هدایت می‌کنند. برای مثال، کشتی‌های اودیسئوس به دلیل دخالت پوزئیدون، رئیس کارشناس OLYMP در فناوری دریایی، مسیر خود را گم کردند.

طبق آنچه در شعر می‌خوانیم، اودیسئوس ابتدا با نام کاربری «Nub_Oddy» وارد محل زندگی پولیفموس شد، اما بعداً در یک لحظه غرور، نام کاربری خود را به «Odysseus_Son_of_Laertes_King_of_Ithaca» تغییر داد.

پس از افشای هویت اودیسئوس، سیکلوپ از اپلیکیشن پیام‌رسان Pray استفاده کرد تا یک درخواست صوتی برای پوزئیدون ارسال کند و از او بخواهد حملات هدفمند علیه خدمه اودیسئوس را آغاز کند.

البته در روایت نولان، پوزئیدون به‌عنوان یک شخصیت ظاهر نمی‌شود؛ بلکه به استعاره‌ای از یک APT، یعنی نیرویی مخرب و ویرانگر در طبیعت، تبدیل شده است.

کارشناس سیرسه، گروه APT سیرن، بدافزارهای اسکیلا و کاریبدیس

کشتی‌های اودیسئوس در پهنه وسیع دریاهای وب سرگردان‌اند و هر از گاهی در سواحل سایت‌های ناامن پهلو می‌گیرند. نخست به خلیج لاموس می‌رسند؛ جایی که غول‌های لستریگونی با اجرای یک حمله DDoS، صخره‌هایی از جنس درخواست را به سمت یونانی‌ها پرتاب می‌کنند و تقریباً تمام زیرساخت اودیسئوس و خدمه آن را از بین می‌برند. تنها خود اودیسئوس و گروه کوچکی از افرادش زنده می‌مانند.

در مرحله بعد، قهرمانان به جزیره یک متخصص تنها در حوزه امنیت سایبری، به نام سیرسه (Circe)، می‌رسند؛ کسی که آن‌ها را تحت یک دوره سخت‌گیرانه آموزش امنیت سایبری قرار می‌دهد.

او با استفاده از یک روش مهندسی اجتماعی به نام Pig Butchering، جنگجویان اودیسئوس را برای صرف شام فریب می‌دهد و آن‌ها را به... بله، درست حدس زدید، خوک تبدیل می‌کند.

اما قهرمان داستان فریب حقه‌های او را نمی‌خورد. در نتیجه، سیرسه تصمیم می‌گیرد به او کمک کند و شکل انسانی خدمه‌اش را دوباره به آن‌ها بازگرداند.

او همچنین به اودیسئوس توصیه می‌کند برای انجام یک تحلیل در یک محیط ایزوله، به دنیای زیرین هادس برود و تیرسیاس نابینا را پیدا کند؛ شخصیتی که کارشناسان OLYMP او را به‌عنوان یک تحلیلگر اطلاعات تهدید (Threat Intelligence Analyst) با توانایی پیش‌بینی آینده منصوب کرده‌اند.

تیرسیاس به اودیسئوس می‌گوید که تنها او دانش و توانایی کافی در حوزه امنیت سایبری را برای رسیدن به ایتاکا دارد. اما اودیسئوس مصمم است خدمه خود را نجات دهد.

او متوجه می‌شود که در مسیر باید با یک گروه APT بسیار خطرناک، یعنی سیرن‌ها (Sirens)، روبه‌رو شود. آن‌ها با استفاده از مهندسی اجتماعی پیشرفته ــ یعنی آواز خواندن ــ ملوانان را به سوی نابودی می‌کشانند.

بنابراین اودیسئوس به افرادش دستور می‌دهد در برابر اسپم صوتی یک لایه حفاظتی قدرتمند ایجاد کنند: گوش‌گیرهای مومی.

فیلم هرگز به ما اجازه نمی‌دهد بفهمیم سیرن‌ها واقعاً چه می‌خوانند. شاید آن‌ها خودشان را به جای کارمندان بانک، مأموران قانون یا مقامات دولتی جا زده باشند؛ اما همین ترفند ضداسپم باعث می‌شود خدمه در امان بمانند.

سپس بدافزارهایی بسیار مخرب‌تر به کشتی حمله می‌کنند: اسکیلا (Scylla) و کاریبدیس (Charybdis).

اودیسئوس از دوره مقدماتی امنیت اطلاعات که از تیرسیاس آموخته می‌داند اسکیلا شش سر دارد و بنابراین نمی‌تواند هم‌زمان به بیش از شش کاربر حمله کند.

اما فرار از حمله اسکیلا به معنای حرکت مستقیم به سمت کاریبدیس است؛ موجودی که می‌تواند آسیب جدی وارد کند و کل کشتی را به داخل یک گرداب بکشد.

این نخستین اشاره تاریخی به یک آزمایش فکری اخلاقی است که بعدها با نام «مسئله واگن برقی» (Trolley Problem) شناخته شد؛ و اودیسئوس اسکیلا را انتخاب می‌کند.

پس از پشت سر گذاشتن این تهدیدها، اعضای باقی‌مانده خدمه در جزیره تریناکیا (Thrinacia) فرود می‌آیند.

این کلاستر اجازه ورود اولیه با سطح دسترسی استاندارد کاربران عادی را می‌دهد، اما یک شرط دارد: به منبع حیاتی جزیره، یعنی گاوهای مقدس هلیوس، دست نزنند؛ هلیوس نیز کارشناس ارشد OLYMP در فناوری خورشیدی است.

اما جنگجویان دستور اودیسئوس را نادیده می‌گیرند، قانون را می‌شکنند و از این منبع برای تأمین غذا استفاده می‌کنند.

این کار سیستم دفاعی ساخته‌شده توسط رهبر OLYMP، ملقب به زئوس، را فعال می‌کند؛ سیستمی که به‌طور دائمی حملات به کشتی و خدمه اودیسئوس را متوقف می‌کند.

خود اودیسئوس به‌سختی زنده می‌ماند و سرانجام به جزیره کالیپسو می‌رسد.

بازگشت Root

وقتی حافظه‌اش بازمی‌گردد، اودیسئوس با کمک کالیپسو یک کلک می‌سازد و مسیر حرکت خود را مشخص می‌کند.

آتنا، خردمندترین متخصص OLYMP، به او کمک می‌کند تا برخلاف تمام احتمالات به سواحل ایتاکا برسد.

او سپس با لباس مبدل یک گدا وارد شهر می‌شود.

در آنجا، اودیسئوس چند مرحله از احراز هویت چندعاملی (MFA) را پشت سر می‌گذارد:

• سگ قدیمی‌اش آرگوس صاحب خود را می‌شناسد، دم تکان می‌دهد و می‌میرد.

• تلماخوس این صحنه را می‌بیند و متوجه می‌شود این گدای بیچاره در واقع پدرش است.

• پرستار سالخورده او، اوری‌کلیا (Eurycleia)، مردی را که بزرگ کرده است از روی یک کد منحصربه‌فرد، یعنی جای زخم روی پایش، شناسایی می‌کند.

اما این برای بازگرداندن دسترسی Root کافی نیست.

بنابراین اودیسئوس با کمک تلماخوس باید با استفاده از حساب کاربری یکی از همراهان سابق خود وارد قصر شود؛ جایی که با مدیر سیستم، پنه‌لوپه، روبه‌رو می‌شود.

نولان در این بخش یک تغییر مهم به داستان اضافه کرده است.

در این لحظه، اودیسئوس از ساختن نخستین تروجان که زیرساخت یک شهر کامل را نابود کرد، پشیمان می‌شود. او همچنین متوجه می‌شود تلاش مداوم خواستگاران مخرب برای حدس زدن رمز عبور Root، زیرساخت ایتاکا را نیز در معرض خطر فروپاشی قرار داده است.

پنه‌لوپه از روی نشانه‌های غیرمستقیم موجود در ردپای دیجیتال اودیسئوس شروع می‌کند به حدس زدن اینکه چه کسی مقابل او ایستاده است.

سپس برای خواستگاران، یعنی مدعیان مالکیت حساب Root، یک شرط تعیین می‌کند: با کمان اودیسئوس، همان کسی که بتواند تیری را از میان حلقه‌های ۱۲ تبر عبور دهد، با او ازدواج خواهد کرد.

این کمان در واقع نوعی Passkey مبتنی بر بیومتریک است؛ چیزی که در آن دوران هیچ‌کس نمی‌دانست چگونه جعلش کند.

بنابراین مهاجمان یکی پس از دیگری شکست می‌خورند.

تنها اودیسئوس است که زه کمان را می‌کشد و تیر را از میان حلقه‌های تمام تبرها عبور می‌دهد.

به لطف موفقیت در احراز هویت بیومتریک، همه او را به‌عنوان پادشاه واقعی و Root ایتاکا می‌پذیرند.

بقیه ماجرا ساده است: شخصیت‌های شرورِ بدافزاری خنثی می‌شوند، پادشاهی نجات پیدا می‌کند و صلح و امنیت اطلاعات دوباره به ایتاکا بازمی‌گردد.

چرا تماشای «اودیسه» می‌تواند خطرناک باشد؟

در فاصله زمانی بین پایان اکران فیلم در سینماها و انتشار نسخه دیجیتال آن، کارشناسان ما یک کمپین مخرب چندمرحله‌ای جدید را شناسایی کردند که از اواسط ماه اوت در حال فعالیت بوده است.

مهاجمان سایبری بدافزار ناشناخته‌ای با نام MovieReaper را از طریق ترکرهای تورنتِ آلوده منتشر می‌کنند.

آن‌ها این بدافزار را در قالب دانلود فیلم‌های محبوب، به‌ویژه اودیسه که یکی از بزرگ‌ترین اکران‌های تابستان بوده، پنهان می‌کنند.

کلاهبرداران از این طعمه وسوسه‌انگیز استفاده می‌کنند تا کاربران بیشتری را ترغیب کنند فایل موردنظر را دانلود کنند.

خود بدافزار نیز به‌اندازه سیرن‌ها فریبنده و خطرناک است. MovieReaper می‌تواند از شناسایی شدن مخفی بماند، به مهاجمان امکان دسترسی از راه دور به دستگاه قربانی را بدهد و ماژول‌های اضافی را مستقر کند تا حتی پس از حذف اولیه بدافزار نیز در سیستم باقی بماند.

برای مطالعه بررسی فنی کامل MovieReaper، به وبلاگ تخصصی ما، Securelist، مراجعه کنید.

قربانیان این حمله در نقاط مختلف جهان شناسایی شده‌اند.

این موضوع بار دیگر یادآوری می‌کند که احتیاط در فضای آنلاین چقدر اهمیت دارد؛ به‌ویژه هنگام دانلود فایل‌ها.

درس‌های عملی «اودیسه»

پس از داستان پادشاه زیرک ایتاکا چه درس‌هایی می‌توانیم بگیریم؟

• حمله خوب، بهترین دفاع نیست. به‌جای توسعه نرم‌افزار برای حمله به کاربران دیگر، روی امنیت اطلاعات خودتان تمرکز کنید.

• مراقب داده‌های شخصی خود باشید. این داده‌ها ممکن است به دست مهاجمان بیفتند و زمینه را برای حملات هدفمند فراهم کنند.

• احراز هویت چندعاملی را فعال کنید. MFA احتمال هک شدن حساب‌ها را کاهش می‌دهد و کمک می‌کند در صورت بروز مشکل، دسترسی خود را با امنیت بیشتری بازیابی کنید.

• از یک راهکار حفاظتی قابل‌اعتماد استفاده کنید و آن را نادیده نگیرید؛ چون باید مراقب یونانی‌هایی باشید که با هدیه می‌آیند!